پنل‌های خورشیدی وارداتی با اصالت هستند؟
هزاران کیلومتر دورتر از ایران و در امتداد خط ابریشم، پنل‌های خورشیدی در چین هستند و راه طولانی را تا رسیدن به مقصد نهایی، یعنی نیروگاه‌های خورشیدی در ایران، انتظار می‌کشند؛ روی جعبه‌ها نام سازنده، توان و مجموعه‌ای از گواهی‌ها ثبت شده، اما برای رسیدن به نیروگاه، این نوشته‌ها به‌تنهایی کافی نیست و این محصولات پس از ورود به ایران نیازمند عبور از آزمون و سنجش استانداردهاست.
به گزارش مهرگان پرس به نقل از ایسنا، پنل‌های خورشیدی وارداتی پیش از ورود به چرخه مصرف، فقط بر اساس ادعای سازنده پذیرفته نمی‌شوند؛ اسناد تولید و گواهی‌های محصول بررسی و با مشخصات واقعی پنل تطبیق داده می‌شود و نمونه‌ها نیز در فرایندهای آزمون و ارزیابی، از نظر توان، تاب‌آوری و عملکرد مورد سنجش قرار می‌گیرند تا اصالت و کیفیت آنها احراز شود. قرار است پنل‌های خورشیدی یک‌بار در مبدا دیده و آزموده شوند و پس از ورود به ایران دوباره از میان محموله نمونه‌برداری شود و نتیجه دو آزمون کنار هم قرار بگیرد؛ پرسش ساده است؛ پنلی که وارد کشور شده، واقعا همان محصولی است که اسناد همراهش می‌گویند؟
محمد دانش‌پیام – مدیر بازرسی فنی شرکت آزمایشگاه‌های صنایع انرژی ایران، پاسخ این پرسش را با جمله‌ای روشن آغاز می‌کند: «پنل‌هایی که وارد کشور شده‌اند، پنل‌های بی‌نام‌ونشان نیستند که اصالت نداشته باشند.»
اما اثبات همین اصالت، آغاز یک زنجیره طولانی از آزمون‌هاست؛ زنجیره‌ای که از کارخانه در چین شروع می‌شود و تا آزمایشگاه در ایران، شرایط اقلیمی محل نصب و حتی شبیه‌سازی سال‌های پیری یک پنل ادامه پیدا می‌کند. چندی پیش «شبکه ملی ارزیابی انطباق نیروگاه‌های خورشیدی» با حضور فرزانه انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان ملی استاندارد ایران معرفی شد.
انصاری در این مراسم با تاکید بر توسعه زیرساخت‌های ارزیابی انطباق در صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر، از نقش بخش خصوصی در ارتقای کیفیت و استانداردهای این حوزه سخن گفت و اخذ گواهینامه‌های بین‌المللی از سوی اپیل را ظرفیتی برای توسعه زیرساخت‌های ارزیابی انطباق کشور دانسته است. اما «ارزیابی انطباق» در عمل چه معنایی دارد؟ پاسخ دانش‌پیام، ماجرا را به نقطه‌ای قبل‌تر می‌برد؛ به زمانی که قرار بود مشخص شود پنل‌هایی که وارد کشور می‌شوند، علاوه بر داشتن اسناد استاندارد، واقعاً همان محصولی هستند که آن اسناد درباره‌شان صادر شده است.
این پنل واقعاً استاندارد است؟
دانش‌پیام درباره چگونگی آغاز فعالیت این شرکت در کنار ساتبا می‌گوید، موضوع از زمانی جدی شد که پنل‌هایی با ثبت سفارش و با استفاده از نظر مشاوران و افراد مجرب حوزه خورشیدی وارد کشور می‌شدند، اما یک پرسش همچنان باقی بود: آیا این محصولات از نظر فرایند استانداردسازی نیز بررسی شده‌اند؟
به گفته او، در نخستین گام پنل‌های خورشیدی براساس معیارهای استاندارد IEC مورد بررسی قرار گرفتند؛ از جمله دو استاندارد ۶۱۲۱۵ و ۶۱۷۳۰ که دانش‌پیام از آنها به‌عنوان استانداردهای مرتبط با محصولاتی یاد می‌کند که فرایندهای تایید و آزمون را طی کرده‌اند. هدف از بررسی تایپ‌تست‌ها نیز همین است؛ محصول براساس الزاماتی که سازمان‌های بین‌المللی استانداردسازی تعیین کرده‌اند مورد آزمون قرار گیرد، معیارهای مربوط به آن سنجیده شود و در نهایت محصولی که وارد چرخه تجاری شده، از این مسیر ارزیابی شده باشد. اما یک گواهی هرقدر هم معتبر باشد، هنوز یک کاغذ است؛ آن سوی میز، خود پنل قرار دارد.
دانش‌پیام تاکید کرد که مرحله بعد دقیقا از همین‌جا آغاز می‌شود؛ باید بررسی شود سندی که همراه پنل آمده، واقعا متعلق به همان محصول است یا خیر.او این مسئله را صریح مطرح می‌کند؛ ممکن است محصولی با این ادعا وارد شود که استانداردسازی شده، اما باید روشن شود “داکیومنت” همراه آن واقعا برای همان محصول صادر شده و با یک سند متعلق به محصول دیگر مواجه نیستیم. به همین دلیل، ابتدا آزمایشگاه‌هایی که فرایند تایید یا صدور گواهی را انجام داده‌اند مورد اعتبارسنجی قرار می‌گیرند؛ اعتبار آنها، استانداردهای مورد استفاده و ارتباط آن استانداردها با پنل بررسی می‌شود تا مشخص شود “تایپ‌تست‌ها” و مدارک همراه محصول بر مبنای یک سند رسمی و معتبر صادر شده‌اند.
به گفته او پس از آن نوبت به خود پنل می‌رسد؛ محصول با اسنادش تطبیق داده می‌شود و برخی آزمون‌هایی که در حوزه “تایپ‌تست” انجام شده‌اند، به‌عنوان تست شاهد دوباره تکرار می‌شوند تا انطباق محصول و مدرک اثبات شود. در پایان باید مشخص شود با یک محصول استانداردسازی‌شده و دارای “داکیومنت” معتبرروبه‌رو هستیم. در ادامه همین مسیر، طرحی برای یک نشان بومی‌سازی با همکاری ساتبا دنبال شده است؛ فرایند این طرح با مجموعه مربوط در ساتبا هماهنگ شده و قرار است محصول پس از طی فرایند پیش‌بینی‌شده، نشانی با عنوان «IR-RE» دریافت کند.
با این حال او یک نکته را بیان می‌کند که این طرح هنوز مصوب نشده و آنچه در حال حاضر انجام می‌شود، پیاده‌سازی زیرساخت‌های آن است. اینجا دیگر سؤال فقط «استاندارد هست یا نیست» نیست؛ سؤال این است که محصول استاندارد، برای همان جغرافیایی که قرار است در آن کار کند نیز مناسب هست یا نه.
مدیر بازرسی فنی شرکت آزمایشگاه‌های صنایع انرژی ایران در توضیح نقش نهادهای متولی می‌گوید: سازمان ملی استاندارد می‌تواند به‌عنوان متولی استاندارد حضور داشته باشد، اما از آنجا که حوزه فعالیت این سازمان دامنه عمومی‌تری از ساختارها و تجهیزات را شامل می‌شود، حوزه خورشیدی به یک متولی تخصصی نیز نیاز دارد. ساتبا به‌عنوان متولی تخصصی این حوزه می‌تواند زیرساخت مربوط به فرایند اجباری‌شدن محصول و نشان‌های بومی‌سازی‌شده را پیاده‌سازی کند.
پنل بی‌نام‌ونشان وارد نشده است
دانش‌پیام درباره پنل‌هایی که تاکنون مورد بررسی قرار گرفته‌اند نیز تاکید می‌کند که اسناد و “داکیومنت‌های”آنها با محصول مقایسه شده است. می‌خواهم بگویم پنل‌هایی که وارد کشور شده‌اند، پنل‌هایی نیستند که بی‌نام‌ونشان باشند؛ پنل‌هایی نیستند که اصالت نداشته باشند.
در این میان، یک پرسش دیگر نیز مطرح است: مجموعه‌ای که آزمون را انجام می‌دهد، خود چه جایگاهی دارد؟ کسی نباید بتواند بر نتیجه آزمایش‌ها اعمال نظر یا تاثیرگذاری کند و نتیجه باید دقیقا براساس چارچوب استاندارد ارائه شود؛ به‌گونه‌ای که مجموعه آزمایشگاهی بتواند از نتیجه‌ای که صادر کرده، براساس همان استانداردها دفاع کند. نقش سازمان ملی استاندارد نیز در همین زنجیره قرار می‌گیرد؛ دانش‌پیام در این باره می‌گوید: این سازمان به‌عنوان متولی استانداردسازی کشور، فرایند مربوط به اجباری‌شدن استاندارد در حوزه پنل‌های خورشیدی، اینورترها و سایر ادوات نیروگاه‌های خورشیدی را دنبال می‌کند تا مردم، نیروگاه‌داران و بخش خصوصی از محصولی استفاده کنند که هم الزامات استاندارد داخلی را داشته باشد و هم استانداردهای بین‌المللی در آن رعایت شده باشد.
هر آزمایشگاهی نمی‌تواند درباره یک پنل حکم بدهد
از نگاه دانش‌پیام، داشتن تجهیزات به‌تنهایی برای تبدیل شدن به آزمایشگاه مرجع کافی نیست؛ شرکت‌ها و آزمایشگاه‌هایی می‌توانند در یک حوزه مشخص فعالیت کنند که مرجعیت و «اسکوپ» یا دامنه کاری مربوط به همان محصول را داشته باشند. بازرسان فنی که در شرکت‌ها حضور پیدا می‌کنند باید متخصص همان حوزه باشند و این تخصص نیز از مسیر گواهینامه‌ها و صلاحیت‌هایی که از مراجع داخلی و بین‌المللی دریافت شده، قابل ارزیابی است.
او ISO/IEC ۱۷۰۲۵ را یکی از گواهینامه‌های مورد استفاده برای مرجعیت آزمایشگاه معرفی می‌کند که امکان صدور گزارش‌های آزمون را در چارچوب مربوط فراهم می‌کند. یک مرجع خارج از کشور در روسیه و در داخل کشور نیز سازمان ملی استاندارد از جمله مراجعی هستند که در این فرایند نقش داشته‌اند.
دانش پیام در ادامه از گواهینامه ISO/IEC ۱۷۰۶۵ برای بخش بازرسی فنی نیز نام می‌برد و می‌گوید: نوع داخلی آن از سازمان ملی استاندارد و گواهینامه بین‌المللی ازNABCB هند دریافت شده است. مجموعه این گواهینامه‌ها این امکان را در اختیار شرکت قرار می‌دهد که هم آزمون انجام دهد و گزارش ارائه کند و هم فرایند بازرسی را در چارچوب‌های موردنظر انجام دهد؛ موضوعی که به گفته او مرجعیت این مجموعه را براساس گواهینامه‌های داخلی و خارجی شکل داده است.
اولین آزمون در چین؛ آزمون دوم پس از ورود به ایران
اما شاید ملموس‌ترین بخش داستان کنترل پنل‌های وارداتی، جایی باشد که فاصله جغرافیایی وارد روایت می‌شود. دانش‌پیام می‌گوید: بررسی این پنل‌ها در دو مرحله انجام می‌شود؛ یک‌بار در مبدا و بار دیگر در مقصد. هنگامی که پنل‌ها در حال ساخت یا آماده حمل هستند، بازرسی فنی و آزمون در مبدا انجام می‌شود. بازرسان شرکت که در چین مستقر هستند این فرایند را انجام می‌دهند. یک‌سوی ماجرا ،کارخانه است؛ پنل هنوز از چین خارج نشده. سوی دیگر، زمانی است که همان محموله به ایران رسیده و دوباره قرار است خودش را ثابت کند. پس از رسیدن محصول به ایران، نمونه‌برداری مجدد انجام می‌شود و تست و بازرسی داخل کشور نیز تکرار می‌شود.
گزارش‌های مبدأ و مقصد سپس با یکدیگر مقایسه می‌شوند؛ نتایجی که در کارخانه به دست آمده در یک طرف و نتایجی که پس از ورود محصول به ایران ثبت شده در طرف دیگر قرار می‌گیرند. دانش‌پیام می‌گوید: این فرایند با شرایط استاندارد تطبیق داده می‌شود تا مشخص شود محصول انحرافی از استاندارد دارد یا خیر.
روی پنل نوشته شده ۷۰۰ وات؛ خودش چه می‌گوید؟
بعد از اصالت و اسناد، نوبت به عملکرد می‌رسد؛ دانش‌پیام یکی از مهم‌ترین مشخصه‌های پنل را توان خروجی آن می‌داند. او مثال می‌زند اگر سازنده اعلام کرده باشد یک پنل ۷۰۰ وات توان دارد، همین ادعا در آزمایشگاه بررسی می‌شود؛ نور خورشید به‌صورت مصنوعی یا طبیعی به پنل اعمال می‌شود، خروجی‌های آن اندازه‌گیری و نوسانات احتمالی در فرایند تولید انرژی یا توان بررسی می‌شود؛ در پایان باید مشخص شود آیا محصول واقعاً با توانی که سازنده درباره آن اظهار کرده، منطبق است یا خیر. روی لیبل، عدد تغییر نمی‌کند؛ اما در آزمایشگاه دیگر عدد نوشته‌شده تعیین‌کننده نیست؛ این بار خود پنل باید توانش را نشان دهد.
برف، تگرگ، باد؛ آزمایشگاهی که باید شرایط واقعی را شبیه‌سازی کند
توان تنها بخشی از ماجراست؛ به گفته دانش‌پیام یکی دیگر از محورهای آزمون پنل‌ها، شرایط محیطی و بهره‌برداری است؛ زیرا محصول پس از نصب ممکن است با برف، گرما، اجسام خارجی یا سایر شرایط محیط باز مواجه شود؛ به همین دلیل، پنل باید از نظر مکانیکی تاب‌آوری و استحکام لازم را داشته باشد.
او از تگرگ مثال می‌زند؛ شرایطی که می‌تواند بر پنل اثر بگذارد. یا مناطقی که باد شدید دارند و پنل باید در برابر آن مقاومت کند، خم نشود و شیشه یا فریم آن دچار آسیب نشود؛ این شرایط در قالب تست‌های شبیه‌سازی‌شده‌ای که استاندارد تعریف کرده، مورد بررسی قرار می‌گیرند. اما در سرزمین آفتاب، یک تناقض ظاهری نیز وجود دارد؛ همان خورشیدی که منبع تولید برق است، وقتی دمای پنل را بالا می‌برد می‌تواند بخشی از راندمان را کاهش دهد. دانش‌پیام تأیید می‌کند که گرما یکی از پارامترهایی است که می‌تواند راندمان پنل را پایین بیاورد.
با این حال، او موضوع را فقط به کیفیت پنل محدود نمی‌کند؛ بخشی از مسئله به طراحی نیروگاه بازمی‌گردد؛ اینکه نیروگاه با چه مدلی طراحی شود، پنل در فصل‌های گرم چگونه با کمترین مخاطرات مواجه شود و نیروگاه در چه موقعیتی قرار گیرد تا راندمان بالاتری حاصل شود. همچنین باید دید پنل برای چه لوکیشنی طراحی شده است.
به گفته دانش‌پیام بخشی از این اطلاعات می‌تواند از ادعای سازنده به دست آید و بخشی دیگر نیز از سوی مجموعه‌های تخصصی فعال در این حوزه، در قالب پارامترها و معیارهای طراحی نیروگاه پیشنهاد شود تا شرکت‌ها و سازمان‌ها بتوانند از محصول با راندمان مناسب‌تری استفاده کنند.
او برای توضیح موضوع از پنل‌های خورشیدی نصب‌شده روی آب مثال می‌زند؛ طرح‌هایی که در آنها قرارگیری پنل روی سطح آب می‌تواند به خنک‌سازی آن کمک کند و در کنار دریافت تابش خورشید، امکان عملکرد با راندمان بالاتر را فراهم آورد. تست و طراحی دو بخش جدا از یکدیگر نیستند؛ این عوامل باید در کنار یکدیگر دیده شوند تا در نهایت راندمان مناسب نیروگاه حاصل شود.
چه کسی پنل را بازرسی می‌کند؟
صلاحیت خود بازرس نیز بخش دیگری از این زنجیره است که طبق اظهارات دانش‌پیام، بازرسان حوزه پنل‌های خورشیدی باید مرجعیت و صلاحیت لازم برای انجام کار را داشته باشند و به گواهینامه ۱۷۰۶۵ در این ارتباط اشاره می‌کند. از نظر رشته تخصصی نیز عموماً افرادی انتخاب می‌شوند که در حوزه نیروگاه های خورشیدی متخصص باشند؛ رشته‌هایی مانند برق و الکترونیک و در بخش‌های مرتبط با سازه، رشته‌هایی نظیر متالورژی از جمله تخصص‌هایی هستند که او به آنها اشاره می‌کند. بخش قابل توجهی از افرادی که فرایند آزمون‌ها را انجام می‌دهند، کارشناسان تخصصی تست هستند.
چگونه ۲۰ سال را پیش از ۲۰ سالگی پنل می‌سنجند؟
پس از عبور پنل از آزمون اصالت، توان و تاب‌آوری، هنوز یک سؤال بزرگ باقی مانده است: این محصول چند سال می‌تواند کار کند؟ دانش‌پیام از آزمون‌های «ایجینگ» یا پیرسازی می‌گوید؛ آزمون‌هایی که در آن محصول در یک فاصله زمانی کوتاه‌تر اما تحت شرایط سخت‌گیرانه قرار می‌گیرد تا بخشی از عمر آینده آن شبیه‌سازی شود. این روش در تجهیزات مختلف صنعت برق مرسوم است؛ برای نمونه در کابل‌ها می‌توان با اعمال شرایط خاص در یک بازه زمانی محدود، رفتار محصول در دوره‌ای طولانی‌تر را شبیه‌سازی کرد. گرما، سرما، رطوبت و سایر شرایط اقلیمی یا محیطی به تجهیز اعمال می‌شود تا رفتار آن در مقابل سیکل‌های مختلف مورد بررسی قرار گیرد.
در آزمایش ایجینگ، زمان فشرده می‌شود؛ پنل نو است، اما آزمایشگاه تلاش می‌کند بخشی از سال‌های آینده‌اش را زودتر مقابلش قرار دهد. همین روند درباره پنل نیز اجرا می‌شود؛ محصول گرم و سرد می‌شود، در معرض سطوح مختلف تابش قرار می‌گیرد و شرایط محیطی متفاوت برای آن شبیه‌سازی می‌شود تا به‌نوعی فرایند پیرشدن پنل مورد ارزیابی قرار گیرد.
او عمر مفید مورد انتظار پنل‌ها را براساس ساختارهای بین‌المللی حدود ۲۰ سال عنوان می‌کند و می‌گوید در بازار معمولا انتظار می‌رود پنل طی دوره‌ای در حدود ۱۵ تا ۲۰سال همچنان راندمان موردنظر خود را حفظ کند. با این حال، شرایط نصب تعیین‌کننده است؛ اگر پنل در محیط مناسب نصب نشده یا شرایط لازم برای آن فراهم نشده باشد، همین موضوع می‌تواند طول عمر آن را کاهش دهد.
راندمان حدود ۲۴ درصد؛ اما در چه شرایطی؟
در پایان، دانش‌پیام راندمان پنل‌هایی را که مورد آزمون قرار گرفته‌اند، حدود ۲۴ درصد عنوان می‌کند. این بازده در شرایط استاندارد آزمون یا STC سنجیده می‌شود و به دمای ۲۵ درجه اشاره می‌کند؛ آنچه که در فرایند ارزیابی استاندارد پنل های خورشیدی مشخص است؛ از زمان تولید پنل خورشیدی در کارخانه، اسنادش بررسی می‌شود، آزمایشگاهی که گواهی آن را صادر کرده اعتبارسنجی می‌شود، خود محصول با مدرکش تطبیق داده می‌شود، در چین آزمون می‌شود، در ایران دوباره نمونه‌برداری می‌شود، توانش زیر نور سنجیده می‌شود، در برابر باد، تگرگ، گرما و فشار آزموده می‌شود و حتی بخشی از سال‌های آینده‌اش را در تست‌های پیرسازی پشت سر می‌گذارد. بنابراین با این اوصاف، پنل‌هایی که وارد کشور شده‌اند، نه بی‌نام‌ونشان هستند و نه بی اصالت.
